|| TARTALOM || VISSZA || TOVÁBB ||

Palugyay Imre: Jász-Kún kerületek s Külső Szolnok vármegye leírása



     Ugyancsak Mária Theresia királynénk 1751-ki october 5 én a kerületek szabályozását s egyes lakosok viszonyait 24. czikkben tartalmazó következő jellevelet adott ki a jász-kúnok részére:
     "Nos MARIA THERESIA Memoriae commendamus tenore praesentium significantes, quibus expedit Universis; quod, postquam nos in anno adhuc 1745, tum ad demissam nonnullorum fidelium nostrorum Commendationem, tumque etiam ex speciali Gratia et Clementia NostrsaRegia erga fideles Nostros Regio Coronalium Districtuum Nostrorum Jazygum et utriusque Cumaniae incolas et inhabitatores habita, antiqua et vetusta eorundem Incolarum et Inhabitatorum Privilegia partim clementer confirmaverimus, partim vero novis Gratiis et Concessionibus benigne auxerimus, et occasione illa certam Regulationem in Juridicis, Politicis, Provincialibus item et Domesticis, ad puncta, seu Articulos vigintitres redactam, iisdem Incolis et Inhabitatoribus praefatorum Districtuum pro observatione modo provisorio benigne resolverimus, sub dato Viennae Austriae die 22. mensis Novembris Anni 1745, sub Authentica clementer extradederimus, quia tamen eadem Regulatio (uti praemissum est) modo provisorio: et usque futuram eorum, jam vero praeteritam Begni Diaetam instituta habebatur; circa quam Fideles Status et Ordines Regni Nostri Hungariae in eadem recenter praeterita Anno nunc currenti 1751. Posonii celebrata Diaeta congregati nonnullas Observationes suas, in Articulo quoque 25. ejusdem Diaetae memoratas posuissent, et easdem benignae Approbationi et Ratificationi Nostrae Regiae humillime submisissent, quibus per Nos benigne revisis et mutatis stitleem paucis, ad majorem Claritatem et meliorem inducendum Ordinem deservientibus, in reliquo easdem Observationes benigne approbavimus et ratificavimus, modernaeque huic Regulationi noviter in Ordinem reductae clementer inseruimus, hancque novam Regulationem ex vigintiquatuor Articulis, seu Punctis consistentem imposterum semper rite, ac debite observandam iisdem Districtibus medio Comitis Palatini Regni Hungariae eorundem Districtuum Jazygum et Cumanorum Comitis et Judicis authentice clementer extradandam duximus tenoribus Sequentibus, utpote:
     Articulus I. Districtibus Jazygum et Cumanorum in Publicis et Provincialibus Consilio Nostro Regio Locumtenenti, in Juridicis autem post Palatinum Judicatui et Jurisdictioni Supremi, ac Districtualium Capitaneorum, Locique Judicatui juxta Leges Patrias, benignissimaque Regia Privilegia Sua subjectis existentibus, Jurisdictiones hae taliter distribuuntur, ut videlicet dictum Consilium Nostrum Regium in Publicis et Provincialibus, cum Supremo eorundem Capitaneo necessarias correspondentias exerceat, eidemque intimanda intimet, idem vero in Districtibus effectuanda effectuet, effectuarique curet, et necessarias Informationes eidem Consilio submittat; in Juridicis autem intuitu quorumvis Actuum Personalium Civilium per alicujus Loci Personas patratorum, debitorumque contra unius Loci unum vel plures Incolas praetensorum, Successionis item et Divisionis, ae cujusvis Revindicationis Bonorum intra Territorium unius Loci existentium, primae Instantiae Judex sit Judex ejus Loci, cum suis Juratis.
     Articulus II. Ubi vero Bona, seu Successioni, seu Divisioni, vel qualicunque Revindicationi, aut etiam exequendo Debito ultra Ter Mille Florenos se non extendenti obnoxia, in pluribus ejusdem Districtus Locis situarentur, vel ubi plures ad aliquem Actum Personalem concurrerent, iidemque in pluribus ejusdem Districtus Locis residerent, vel vero, si Processus contra aliquem Locum instituendus esset, ibi Judicatus ad Districtualem Capitaneum pertinebit.
     Articulus III. Si vero immediate praecedenti intellectu sumpta Bona, vel etiam Persona in pluribus essent Districtibus, eorum Causa ad Supremum Capitaneum spectabit.
     Articulus IV. In Causis repetendorum Colonorum Judex erit Supremus Capitaneus, pro in Causam attracto sumetur Loci Judex et Senatus ubi subditus repetendus degit, probatisque de Lege probandis in Casu renitentiae Loci Judex, et Senatus convincentur, Sententiamque suam Supremus Capitaneus, cum Brachio etiam Districtuali, si necesse fuerit, exequetur, nisi Sententia appellata fuerit. Quo in Casu qaemadmodum in Comitatibus a Vice Comitibus in Causis Repetitionis Colonorum procedentibus ad Sedem Comitatensem judiciariam, ita etiam a Supremo Capitaneo ad Palatinum Appellatio admittatur, Admonitiones autem de repetendis fugitivis in medio ipsorum Subditis Capitanei Districtuales ad simplicem Requisitionem Dominorum Terrestrium repetentium sub poena contra alienos Subditos detinentes sancita conformiter ad Articulum 101:1715 peragere et Testimoniales extradare teneantur.
     Articulus V. Ubi inter duo, vel plura seu ejusdem, vel plurium Districtuum Loca intuitu Territorialium Limitum Controversia fuerit, ejus Decisio Supremo Palatinali Capitaneo competet.
     Articulus VI. Cum tres sint futuri Districtuales Capitanei, unus videlicet Jazygum, titleer Majoris et tertius Minoris Cumaniae, primus ille tanquam majorem Districtum sub se complectens, Duos, reliqui Duo vero singulus unum Assessorem habebunt, ideoque Districtus ejusmodi Assessores e medio sui quantocyus eligent, qui procedenti Districtuali Capitaneo adjuncti erunt, liceat nihilominus Capitaneo Districtuali plures etiam Assessores, quos idoneos judicaverit, disinteressatos tamen sine Expensarum Multiplicatione convocare et adhibere.
     Articulus VII. A Districtualibus Capitaneis omnes Causae de Lege Appellatam intra vel extra Dominium recipientes ad Supremum Capitaneum appellabuntur, qui cum in Appellatarum, tum vero aliarum coram se motarum Causarum Revisionibus, adhibiti Districtualibus Capitaneis, eorundemque Assessoribus, unius vel titleerius absentia non obstante procedet, illo tamen Districtuali Capitaneo, cujus Causa revidebitur, sub Revisione illa exesse debente, a Judicibus vero Locorum prima Appellata erit ad Districtualem, illincque ad Supremum Capitaneum, inde vero ad Palatinum.
     Articulus VIII. Prouti Causae usque vel ultra Sedem Judiciariam Comitatuum intra vel extra Dominium, et cum qualibus Oneribus sunt Appellabiles, eac coram Supremo Palatinali Capitaneo quoque ita considerabuntur, illincque in Praesentiam Palatini, eo non existente, ad Curiam Nostram Regiam ita appellabuntur; Palatino tamen creato, Causas nunc dicto modo aliorsum appellatas, et ibidem nondum revisas et terminatas; is omnino assumet et revidebit.
     Articulus IX. Siquidem jus Gladii quoque Districtibus Jazygum et Cumanorum clementer contulissemus, illud sub Praesidio et Directione Supremi Capitanei praesentibus Districtualibus Capitaneis et eorum Assessoribus, unius tamen, vel titleerius absentia non obstante, convocatisque in quantum necesse fuerit, e medio Districtuum, vel aliunde etiam Jurisperitis Viris, adeoque in Conformitate Puncti noni Privilegialis exercebitur, salva in quantum per Leges Regni admittetur, ad Palatinum Regni Appellatione.
     Articulus X. Constitutione Supremi Capitanei penes Palatinalem Authoritatem permanente, Notarius Districtuum, Generalisque Perceptor et Fiscalis in Generali Districtuum; Districtuales vero Capitanei et Assessores, ac Commissarii, in particulari cujuslibet Districtus Congregatione e medio ipsorum, utrobique tamen sub Praesidio Supremi Palatinalis Capitanei, ex Candidatis per Comitem Palatinum, qua Comitem et Judicem eorundem modo infra declarando proponendis eligentur, eorundemque officium per triennium durabit: Circa quam Candidationem id observabitur, ut iidem Districtus Jazygum et Cumanorum in Generali, aut respective, uti praemissum est, Particulari Congregatione sua sub Praesidio Palatinalis Capitanei praevie hoc fine servanda, pro Casu occurrentium ejusmodi Vacantiarum subjecta benemerita, et qualitatibus requisitis provisa eidem Comiti Palatino, qua Comiti et Judici Cumanorum projectent, qui Comes ex projectatis et aliis, qui sibi aptiores videbuntur, candidet, et Candidatos eidem Capitaneo ad affectum subsequendae praenotatae Electionis intimet, Judices vero Locorum Juratos Perceptores, et alios Officiales, vel Servos quilibet Locus intra se eligere et constituere potest, pro magis arduorum Negotiorum pertractatione, praeter Districtuales Capitaneos, et eorum Assessores, quatuor Assessores per modum Comitatensium, cum Supremo Capitaneo consessuri, ex Senioribus et magis meritis, duo ex Jazygibus, duo vero ex Cumanicalibus Districtibus eligentur.
     Articulus XI. Cum Archiva sint principale cujuslibet bene ordinatae Reipublicae, et Communitatis Requisitum, Universale Districtuum Archivum erit in Oppido Jász-Berény, in quo Districtuum Privilegia, praesentesque Articuli, aliaque Acta publica conservabuntur, ad hoc Archivum etiam Districtualium Capitaneorum Acta post singulum Triennium erunt reportanda, si vero seu Districtus, seu in particulari quaepiam Loca Privilegiorum, vel aliorum Actorum Paria pro se ex Archivo habere voluerint, illa ipsis sub Sigillo ipsorum Districtuali extradari valebunt, imo debebunt. Ita et Extraneis quoque Literalium Instrumentorum, et signanter Actorum Processualium, Jura ipsorum respicientium Paria, intra Annum quidem erga simplicem Requisitionem, post Annum vero erga Mandatum Requisitorium Palatinale sub poena per Leges Regni constituta extradentur.
     Articulus XII. Ubi intuitu Proprietatis Terrae eosdem Jazyges et Cumanos quispiam Regnicolarum Jure convenire vellet, evocabit ad Curiam Regiam Districtus illius Capitaneum, qui terram ejusmodi Actionalem possidebit, et per illum totam Districtus illius Communitatem, si vero Terra controversa possidebitur per omnes tres Districtus, communiter evocandi venient Trium Districtuum Capitanei, ac per eosdem Communitas Jazygum et Cumanorum majorum et minorum, Causam autem modo praevio suscitandam Fiscus Regius, qua Legalis Universorum Bonorum Coronalium Defensor, illorum tamen Expensis et periculo aget.
     Articulus XIII. Bonus Ordo svadet, ut Venditiones Domuum, aliorumque Fundorum fiant coram Magistratu cujuslibet Loci, per eundemque improtocollentur et Instrumentum de super extradetur, Debita vero Incolarum per Magistratum Loci, ipsorum vero Locorum in Generali Congregatione praenotabuntur.
     Articulus XIV. Et quia Principalis Districtuum Conservatio, ab aequa et proportionata annuorum tam Contributionalium et eadem concomitantium, quam etiam Domesticorum ipsos Districtus in communi et particulari concernentium onerum repartitione, et accurata persolutione dependeret, ideo Supremus Palatinalis Capitaneus cum Concursu Districtualium Capitaneorum et Notarii inter ipsos, eorundemque Loca hactenus observatam Proportionem revidebit, et ubi inaequalitatem deprehenderit, eandem emendabit, consequenter in id incumbet, ut tam Contributionalia et eorundem Accessoria, quam etiam domestica Onera, uti sunt Ter mille aurei, 12600 ft. Rhen. facientes, vi Privilegiorum suorum in sortem Salarii Palatinalis, directe eidem Comiti Palatino, annue solvendi, Salaria praeterea Officialium et Servitorum, aliique pro Publico ipsorum necessarii Sumptus et Expensae, in quantum haec domestica ex alio Fundo domestico, seu non Contributionali, nunc, vel in futurum in parte, vel in toto exsolvi nequirent, inter Locorum Incolas juste, et proportionate distribuantur et repartiantur, Contributionalis autem Cassa domestica non confundatur, ae in reliquo etiam Articulus 63 Anni 1723 rite, ac debite observetur.
     Articulus XV. Idem Supremus Palatinalis Capitaneus cum interventu Districtualium Capitaneorum, Notariique internum etiam Locorum Statum investigabit, quam videlicet Summam, et juxta qualem Normam singula Loca repartiri soleant, quomodo eam exigant: quales Expensas, qualia e contra Beneficia habeant? quomodo eadem administrent? quales rationes de Perceptis et Erogatis dare soleant: ubi aliquem defectum vel excessum adverterit, eum emendabit, in negligentes vero vel excedentes cum superfluarum, Expensarum solutione debite animadvertet.
     Articulus XVI. Haud parum Districtus Jazygum et Cumanorum felicitatem suam promovebunt, si pro 500,000 florenorum ad Domum Invalidorum Militum Pestiensem pertinentium Exsolutione, aliisque Accessoriis mutuatas Summas Pecuniarias quantocyus complanare, et semet taliter exonerare studuerint; ideo Supremus Capitaneus in Generali Congregatione ipsorum hunc in finem indicenda, non solum praedictam Summam, et accessoria juste repartietur, sed et in id summopere incumbet, ut singulus Districtus, vel Locus quottam sibi adrepartitam, pro Termino designando et quo necesse fuerit, certo certius administret et exsolvat, interea autem temporis Supremus Capitaneus ipsorum genuinam debitorum per Districtus et eorundem Loca hactenus contractorum, et nondum exsolutorum specificationem Majestati Nostrae medio Comitis Palatini proxime submittet, et illis dein exsolutis, iidem Districtus et illorum Loca in futurum nulla amplius passiva Debita, absque praescitu et obtento superinde Consensu Nostro Regio contrahere audeant.
     Articulus XVII. A Judicibus, seu Perceptoribus Locorum eorundem Districtuales Capitanei, a Generali vero Perceptore Supremus Capitaneus cum Districtualibus, et Notario singulis Annis Rationes de perceptis et Erogatis exigent, idemque Supremus Capitaneus etiam Locorum Rationes per Districtualem (uti praemissum est) Capitaneum censuratas sibi referri faciet, easdemque superrevidebit, cum Restantiariis in Conformitate Legum procedet, Restantiasque irremissibiliter exiget, Rationes vero a Generali Perceptore, modo praevio exactas et censuratas Consilio Nostro Regio Locumtenentiali pro superrevisione quot Annis submittet.
     Articulus XVIII. Supremus Palatinalis Capitaneus cum sibi adjungi solitis elaborabit et Fundum et modum domesticae Districtuum Oeconomiae, opusque suum Comiti Palatino submittet, per Eundem Majestati Nostrae referendum.
     Articulus XIX. Cum Districtus Jazygum et Cumanorum collectivo Nomine sumpti nullum Sigillum haberent, pro iisdem Districtibus simul sumptis ubi idcirco peculiariter recurrent et institerint, Sigillum in medio ipsorum Authentiam habiturum, benigne impertiemur, sub quo Acta per tres Districtus conclusa, Processusque per Supremum Capitaneum terminati, Procuratoriae item, et Plenipotentiae per Cumanos et Jazyges coram eodem celebratae expedientur, idemque Sigillum prae manibus Supremi Capitanei conservabitur.
     Articulus XX. Ubi omnes tres Districtus, vel etiam singulorum Locorum Judices in Jus conveniendi venirent, ibi quoque Judicem aget Supremus ipsorum Capitaneus, cum Assessoribus per Palatinum denominandis, ac ubi Districtuales Capitanei, vel Locorum Judices convicti fuerint, Executionem in Bonis communibus Districtuum, vel in Bonis Locorum, aut etiam Privatorum, necessitate ita exigente, etiam cum brachio peraget, imo ipsa etiam Loca, quoad utile Dominium, per Triumphantem Partem usuanda, taliter in Executionem sumere licebit, oppositio, siquidem in Causis intra Districtus movendis, ad Normam Liberarum et Regiarum Civitatum locum non habebit.
     Articulus XXI. Qui Articularibus his Dispositionibus se opposuerint, vel etiam Supremo ipsorum, aut Districtualibus Capitaneis, Locorumque Judicibus, in rebus Officii ipsorum obedientes non fuerint, corrigantur; illi vero, qui semet plane contra eosdem erigere praesumpserint, incaptiventur, et facto ipsis Legali Processu, pro qualitate Delicti puniantur.
     Articulus XXII. Criminales Causae tam apud Jazyges, quam et Cumanos revidebuntur et ad compendiandas Expensas, quemadmodum hactenus, ita inposterum etiam unus tantum Fiscalis servetur, qui in Gremio eorundem Districtuum resideat, et Causas Fiscales promoveat, ac ubi necessitas exigerit, ipsique Districtus eatenus institerint, Palatinalis quoque Vice-Capitaneus denominetur. Incumbet praeterea singulis Districtibus, velut Jure Gladii gaudentibus, in medio ipsorum, pro Custodia Malefactorum bonos et necessarios Carceres quantocyus erigere, et cuncta etiam alia pro exercitio Juris Gladii necessaria Instrumenta et requisita, ita, ut in nulla re defectus sit, procurare.
     Articulus XXIII. Ut autem praemissa omnia tanto melius observentur, incumbet Supremo toties fatorum Districtuum Capitaneo, velut inter alia sibi modo praevio incumbentia, una etiam Publicorum et Provincialium Curam in iisdem Districtibus habituro, et in illis cum Consilio Nostro Regio Locumtenentiali necessarias Correspondentias exercituro, ut in titleerutro dictorum Districtuum resideat, Sacra et profana, pro augenda Gloria et honore Dei, Incrementoque Sacrae Religionis Romano-Catholicae, dictorumque Districtuum et eorundem Inhabitatorum communi Bono et Commodo, Justitiaeque indefessa administratione diligenter curet, et Officio suo debite satisfacere studeat, Praeterea Capitanei Palatinales, et reliqui Districtuales Officiales, cum vicinis Regni Comitatibus correspondeant, accurate omni Tempore in cunctis occurrentibus Casibus, qui circa Militiam promovendam et accomodandam occurrerent, vel aliter etiam qualitercunque ad vicinos quoque Comitatus pertinebunt.
     Articulus XXIV. Omnes Causas Jazygum et Cumanorum personales, seu illae Communitatum, seu singulari Incolarum Nobilitari Praerogativa destitutorum nomine promovendae fuerint, ita, et alias, in quibus Actoratum ex Lege, aut Contractu admissum non haberent, coram quocunque Judice Palatinalis Capitaneus Nomine, Actoratuque suo ex Officio promoveat.
     Idcirco universis et singulis saepefatorum Regio-coronalium Districtuum Nostrorum Jazygum et Cumanorum Incolis et Inhabitatoribus, eorundemque pro tempore constitutis Supremo et Districtualibus Capitaneis, Locorumque Judicibus et reliquis Officialibus benigne hisce comittimus, ac mandamus, quatenus hanc benignam Regulationem, habita condigna (uti praemissum est) ad observationes Statuum et Ordinum Haereditarii Regni nostri Hungariae, sub novissima Regni Diaeta Nobis demisse propositas Reflexiones noviter concinnatam, et in praespecificatos vigintiquatuor articulos redactam in omnibus suis Punctis et Clausulis rite et debite observare, per eosque, quorum interest observari facere debeant, ac teneantur. Datum in Archi-Ducali Civitate nostra Vienna Austriae, Die quinta Mensis Octobris Anno Domini 1751."

[Tovább]